صفحه اصلي   تماس با ما   نقشه سایت   انگليسي   العربيه   اردو  
نسخه چاپي


حجت الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه تشریح کرد؛


روش‌شناسی علوم اجتماعی/ نقدی بر نظریه ابطال‌گرایی
 
به گزارش روابط عمومی دبیرخانه هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره، حجت الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه دبیر هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره، در یادداشتی که در کانال تلگرام خود ارسال کرده به ۴ دیدگاه سنت فلسفی در غرب عادت گرایی، اثبات‌گرایی، ابطال‌گرایی و تأیید گرایی می پردازد که پیش از این در خصوص عادت گرایی و اثبات گرایی اشاره کرده بود. حال به ابطال گرایی اشاره داشته، که در ادامه می آید:
ابطال‌گرایی پوپر
یکی دیگر از دیدگاه‌های تجربه گرایانه، ابطال‌گرایی است. پوپر، این دیدگاه را در کتاب‌های «منطق اکتشاف علمی»، «شناخت عینی» و «حدس‌ها و ابطال‌ها» مطرح کرده و در کتاب‌های «فقر تاریخی گری» و «جامعه باز و دشمنان آن» از آن در علوم اجتماعی استفاده کرده است تا کاربست نظریه خویش در باب چیستی استدلال علمی را در حوزه علوم سیاسی- اجتماعی نشان دهد. وی دو دغدغه را مطرح می کند:
اول، مسئله استقراء که آیا استقراء، مفید یقین است یا نه؟ 
دوم، مسئله تمییز علم از غیر علم که آن را به کانت نسبت می‌دهد و می‌پرسد: معیار علمی بودن یک گزاره چیست؟
پوپر معتقد است که استقراء در دریافت یقین قطعاً ناتوان است. اساساً استقراء و تجربه نه توان این را دارد که صحّت یک نظریه تجربی را برای ما اثبات کند و نه می‌تواند ملاک تمییز یک قانون علمی از قانون غیرعلمی باشد؛ بلکه استقراء و تجربه وسیله‌ای است که اگر بتواند نشان دهد یک نظریه قابلیت ابطال پذیری دارد، آن نظریه علمی خواهد بود و می تواند یک قانون علمی باشد. درواقع، ملاک تمییز یک نظریه علمی از نظریه غیرعلمی ارائه نتایج قابل‌مشاهده و ابطال است. اگر شواهد تجربی، مخالف این پیش‌بینی‌ها نبود و نظریه علمی را ابطال نکرد، این نظریه فعلاً تبرئه می‌شود، اما اگر شواهد تجربی مخالف نتایج نظریه باشد، نظریه بناتر قاعده منطقی «رفع تالی» ابطال‌شده است و پذیرش آن نامعقول است، البته در بسیاری از موارد با نظریه‌هایی روبه‌رو هستیم که ابطال‌شده‌اند؛ ولی چون هنوز نظریه رقیبی به‌جای آن نیامده و نظریه‌های رقیب به نحوی جدی‌تر ابطال‌شده‌اند، فعلاً از آن‌ها استفاده می کنیم.
ازنظر او، اگر نظریه‌ای نتایجش به‌گونه‌ای باشد که با شواهد تجربی نتوان آن‌ها را ابطال کرد و هر تجربه‌ای مؤید آن دانسته شود، نظریه‌ای غیرعلمی است؛ او مارکسیسم و روان‌کاوی را مصداق نظریه های ابطال‌ناپذیر می‌داند. روش‌شناسی پیشنهادی پوپر اصلاح نظریه‌های کمکی برای نجات نظریه و پرهیز از ابطال منطقی نظریه توسط شواهد تجربی را عملی ناروا می‌داند. پوپر، چند اصل دیگر را نیز مطرح می کند:
۱.ذهن ما اصلاً از پیش‌فرض‌ها خالی نیست و هیچ دانشمندی پژوهش‌ها و تحقیقات تجربی خود را خالی الذّهن آغاز نمی‌کند.
۲.فرضیه، مقدم بر تجربه و علم، مجموعه‌ای از حدس‌ها و ابطال‌هاست. فرضیّه دانشمند، حدسی ابطال‌پذیر است که تلاش می کند از طریق تجربه آن را ابطال کند.
۳.علم، نوعی آزمون‌پذیری بین الاذهانی است.
۴.هرچند فرضیه، مقدم بر مشاهده است و تمام مشاهدات، گرانبار از نظریه هستند؛ ولی دانشمندان بر سر گزاره‌های پایه مشاهدتی، اجماع و قراردادی عقلایی دارند.
نقد نظریه ابطال‌گرایی
دیدگاه ابطال‌پذیری پوپر نیز گرفتار نقدهای متعددی است؛ ازجمله همان‌طور که اثبات صددرصد امکان‌پذیر نیست؛ ابطال صد درصد هم امکان‌پذیر نیست. چه‌بسا به‌تدریج زوایا و ابعاد دیگری از مسئله آشکار شود و بفهمیم که حتی در ابطال اشتباه کرده‌ایم. پوپر برخلاف بعضی فیلسوفان علم که بامطالعه تاریخ درصدد پاسخ‌گویی به پرسش‌های فلسفه علم هستند، معتقد به روش تاریخی در فلسفه نیست و زیرا روش‌شناسی را هنجاری می‌داند. امّا واقعیت این است که عقل بشر محدود است و با اطلاعت محدود نمی‌توانیم به‌طورقطع نظریه‌ای را ابطال یا اثبات کنیم.
تا زمان پوپر کسانی که با علوم تجربی سروکار داشتند؛ گزاره محور به ارزیابی می‌پرداختند و به دنبال ارائه روشی برای کشف گزاره‌ها بودند؛ ولی از لوازم نگاه پوپر، یک چرخش فلسفی پدید آمد که نباید صرفاً به بررسی گزاره‌ها پرداخت؛ بلکه باید مجموعه‌ای را باهم دید و به‌این‌ترتیب، یک نگاه کلّ نگرانه بر فلسفه علم حاکم شد و افرادی نظیر کواین، لاکاتوش و کوهن، کل نگر شدند. لاکاتوش برنامه ای پژوهشی را مطرح می کند که در آن، یک گزاره محل بحث نیست؛ بلکه کل یک برنامه را باید دید. این نظریه، یک کمربند ایمنی و یک هسته  سخت برای علم در نظر می گیرد. علم به گونه ای است که تا حد ممکن فقط کمربند ایمنی تغییر کند و هسته سالم بماند، البته ممکن است در برخی موارد، بروز اشکالات متعدد، موجب آسیب هسته سخت شود.
 
كد خبر:34801
منبع خبر:روابط عمومی دبیرخانه هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره
تاريخ خبر:1395/01/29